Παιδεία: Ο δρόμος προς μία κοινωνία ελεύθερα σκεπτόμενων ανθρώπων

ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΠΑΙΔΕΙΑ

Και τώρα ερχόμαστε στο σημαντικό ερώτημα: Πως μπορούμε να οργανώσουμε μια κοινωνία που να φτιάχνει ελεύθερους, συνετούς και ενάρετους ανθρώπους. Η απάντηση είναι μία: Με την παιδεία.

Με τον όρο Παιδεία, συνήθως εννοούμε τη συστηματική σχολική εκπαίδευση, από το Νηπιαγωγείο μέχρι και το Πανεπιστήμιο. Η πορεία αυτή όμως αποτελεί μόνο ένα μέρος της παιδείας του ανθρώπου (σημαντικότατο βέβαια) και απέχει του συνόλου της έννοιας της Παιδείας. Στον όρο Παιδεία, εκτός από τη σχολική παιδεία, συγκαταλέγεται η οικογένεια, η ευρύτερη κοινωνία, οι ηθικές, κοινωνικές, πολιτισμικές, πολιτικές, θρησκευτικές και λοιπές αξίες και, γενικά, όλα όσα προσλαμβάνει το αναπτυσσόμενο πρόσωπο από την μήτρα της μάνας του έως το πέρας της ζωής του.

Αν θέλαμε να συνοψίσουμε το τι είναι παιδεία, σ’ αυτό μας έχουν προφθάσει οι αρχαίοι μας πρόγονοι, που έλεγαν ότι παιδεία είναι η αγωγή ψυχής.

Κατά τον Πλάτωνα η αγωγή χωρίζεται σε δύο μέρη, στη μουσική και τη γυμναστική, όπου «μουσική» σημαίνει καθετί που βρίσκεται στην περιοχή των μουσών (αυτό που ονομάζουμε σήμερα πνευματική καλλιέργεια) και «γυμναστική» σημαίνει άθληση και σωματική ευρωστία (αυτό που ονομάζουμε σήμερα αθλητισμό). Η πνευματική καλλιέργεια έχει στόχο να κάνει τους ανθρώπους άριστους, με αρετές όπως η σωφροσύνη, η ευπρέπεια και η ανδρεία και αρχές όπως το ήθος και η τιμιότητα. Όλα αυτά μαζί συνοψίζονται στο «καλός κ’ αγαθός».

Ένα από τα «ζωντανά» μνημεία του τρόπου της αγωγής ψυχής και του σώματος στην αρχαία Ελλάδα είναι οι Ολυμπιακοί Αγώνες. Πράγματι, οι Ολυμπιακοί Αγώνες είχαν στόχο να πλάσουν ανθρώπους με όμορφη ψυχή και ωραίο σώμα, και αναδείκνυαν νικητή αυτόν που συνδύαζε αρμονικά και τα δύο. Αυτό μπορεί να το διαπιστώσει κανείς π.χ. με τον δισκοβόλο του Μύρωνα. Το άγαλμα αυτό είναι ένα αριστούργημα τέχνης που συνδυάζει τη σπάνια αρμονία της ψυχής και του σώματος με την εκπληκτική εντύπωση της κίνησης. Η στάση είναι τόσο πειστική, ώστε οι σύγχρονοι αθλητές την χρησιμοποιούν ως υπόδειγμα, προσπαθώντας να διδαχθούν τον ακριβή τρόπο με τον οποίο οι αρχαίοι Έλληνες έριχναν τον δίσκο. Ως επιβράβευση αυτής της αρμονίας στεφάνωναν τον νικητή με στεφάνι καμωμένο με κλαδί αγριελιάς. Είναι απέραντα συγκινητικό να συνειδητοποιεί κάποιος το επίπεδο ομορφιάς, πολιτισμού και σοφίας που είχαν φθάσει οι πρόγονοί μας.

Η παιδεία υποτάσσει τη γνώση και τη σκέψη στην αγωγή της ψυχής. Και είναι σημαντικό να έχουμε πεισθεί όλοι μας ότι η παιδεία είναι το κορυφαίο κοινωνικό λειτούργημα. Όλες οι προσπάθειες του ανθρώπου θα πρέπει να έχουν ως κοινό στόχο το χτίσιμο μιας παιδείας που θα φροντίζει και θα γαλουχεί ελεύθερες προσωπικότητες, με υψηλά ιδανικά, με πανανθρώπινα ιδεώδη, με ανεξαρτησία, με ήθος, με συμπόνια, με σύνεση, με καλοσύνη, άτομα αυτοτελή και αυτούσια στην ελευθερία και την αγάπη.

Η ΔΥΝΑΜΗ ΚΑΙ Η ΑΞΙΑ ΤΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

Η δύναμη και η αξία της παιδείας είναι μεγάλη, είναι απεριόριστη. Είναι ο μοχλός που μπορεί ν’ αναποδογυρίσει τα πάντα, ν’ αλλάξει τα πάντα. Ήταν, είναι και θα είναι η ελπίδα και το όνειρο όλων των λαών ώστε να ανατρέπουν ό,τι το οπισθοδρομικό, ό,τι το κοινωνικά επιζήμιο και να οδηγούνται στον πολυπόθητο δρόμο της ειρήνης, της ευημερίας και της ανθρωπιάς.

Είναι γνωστή η τεράστια δύναμη που έχει η παιδεία στο να βοηθά τον άνθρωπο ν’ αποτινάξει το ζυγό που του βάζει ο συνάνθρωπός του μέσω των εξουσιών, από καταβολής κόσμου μέχρι σήμερα. Είναι μακρύς, πολύ μακρύς ο κατάλογος των δεινών της ανθρωπότητας εξαιτίας κάποιων τέτοιων ατόμων που έθεσαν τις ικανότητές τους στην υπηρεσία των καθεστώτων της απανθρωπιάς. Όπως ήδη έχουμε αναφέρει, στον κατάλογο των δεινών αυτών περιλαμβάνονται η δουλεία, η εκμετάλλευση, η καταπίεση, η περιφρόνηση, ο εξευτελισμός, ο εκβιασμός, η αδικία, η αναξιοκρατία, η στέρηση των ανθρώπινων δικαιωμάτων, η στέρηση στη μόρφωση και στην εργασία, η απόρριψη, η περιθωριοποίηση, η απελπισία.

Ο πρώτος και μεγάλος εχθρός του κατεστημένου, της διαφθοράς, της διαπλοκής, της εκμετάλλευσης, της κάθε μορφής απάνθρωπης συμπεριφοράς αυτών των επιτήδειων είναι η παιδεία. Γι’αυτό, σε κάθε εποχή, σε κάθε γωνιά της Γης, εφευρίσκουν και μεθοδεύουν τρόπους υποβάθμισης, συρρίκνωσης, απονεύρωσης, υπομόνευσης και τελικά αποστέωσης της παιδείας. Καταφέρνουν και την καθυποτάξουν στα εκάστοτε συμφέροντά τους, στα άθλια σχέδια τους, και να κρατάνε τον κόσμο κάτÏ
‰ από το πέλμα τους.

Η εικόνα της παιδείας είναι συχνά θλιβερή. Από ύψιστο κοινωνικό λειτούργημα, γίνεται το όπλο στο χέρι κάθε μορφής κοινωνικού επιβολέα. Ενώ αντίθετα, θα έπρεπε να ήταν το όπλο του λαού εναντίον κάθε κοινωνικού επιβολέα.

Ο λαός γνωρίζει ότι η παιδεία είναι η μεγάλη του δύναμη. Δεν υπάρχει άλλη μεγαλύτερη δύναμη απ’ αυτήν για να διαμορφώσει το πολιτικό του σύστημα και να καταξιώσει τη ζωή του. Προσπαθεί να την περιφρουρήσει, να την αναστηλώσει, να τη βελτιώσει, να την ανυψώσει στο επίπεδο που της πρέπει, στο επίπεδο του λειτουργήματος. Πολλές φορές μάταια, γιατί οι επιτήδειοι ξέρουν πολύ καλά πώς ν’ απαλλοτριώνουν συνειδήσεις, πώς να σπρώχνουν τους ανθρώπους από το φως στο σκοτάδι και έτσι, σχεδόν πάντα, να βγαίνουν νικητές και η παιδεία νικημένη.

Την παιδεία, αυτή τη ραχοκοκκαλιά της κοινωνίας, τη διεκδικούν πολλοί μνηστήρες. Κάθε μνηστήρας θέλει να την καθυποτάξει και να τη χρησιμοποιήσει για τα δικά του οφέλη, για τους δικούς του στόχους, για τα δικά του συμφέροντα. Ο πόλεμος μεταξύ των μνηστήρων είναι σφοδρός. Και είναι σφοδρός, γιατί τα λάφυρα είναι αμύθητης αξίας.

Έτσι συγκρούονται οι πολιτικές ιδεολογίες και τα κόμματα, τα μεγάλα οικονομικά συμφέροντα, οι θρησκείες, ο εθνικισμός και ο ρατσισμός, προκειμένου να κατακτήσουν το νου και τη ψυχή του ανθρώπου, ολόκληρης της ανθρωπότητας. Διαβρώνουν, καταπατούν και λεηλατούν αυτήν την ταλαίπωρη παιδεία αρκεί κάποιοι ν’ αποκτήσουν πιο πολλούς οπαδούς (πολιτικούς, θρησκευτικούς, εθνικιστικούς, ποδοσφαιρικούς, κ.λ.π.), αρκεί κάποιοι ν’ ανεβάσουν τα κέρδη τους επιστρατεύοντας κάθε δόλιο και ύπουλο τρόπο, κάθε ανήθικο μέσο.

Μπορούμε να πούμε ότι σχεδόν σ’όλες τις χώρες του κόσμου, αλλά και σχεδόν σ’ όλες τις εποχές, περισσεύει η υποκρισία των κυβερνήσεων, των αρμόδιων υπουργείων και άλλων αρμόδιων φορέων, ακόμα και πολλών ταγών της εκπαίδευσης στις δήθεν προσπάθειές τους για μια σωστή παιδεία.

Μεγάλο θεμέλιο της παιδείας μας πρέπει να είναι η αρχαία ελληνική γραμματεία. Δεν θα παρουσιάσω επιχειρήματα υπέρ αυτής της άποψης, γιατί νιώθω σαν να παραβιάζω ανοιχτές θύρες. Θα θυμίσω μόνο τα λόγια του Βρετανού Νομπελίστα λογοτεχνίας Μπέρναντ Σώ (1856-1950), που έλεγε ότι «όποιο σπίτι δεν έχει μέσα του την αρχαία ελληνική γραμματεία, δεν έχει στέγη» και του μεγάλου Γερμανού φιλόσοφου Γκαίτε, που όταν τον ρωτούσαν οι μαθητές του τι να διαβάσουν, αυτός απαντούσε: Τους αρχαίους Έλληνες. Τότε οι μαθητές του τον ξαναρωτούσαν: Μετά τι να διαβάσουμε; Αυτός απαντούσε: Ξανά τους αρχαίους Έλληνες. Τότε οι μαθητές του τον ρωτούσαν: Και μετά τι να διαβάσουμε; Αυτός απαντούσε: Μόνο τους αρχαίους Έλληνες..

Η βασική ελπίδα της ανθρωπότητας στηρίζεται στην παιδεία που προσφέρει στη νεολαία της. Η ανθρωπότητα δεν μπορεί να πάει μπροστά χωρίς σωστή παιδεία. Και η σωστή παιδεία είναι μια ανθρώπινη διεργασία, που ξεκινάει από την οικογένεια, πηγαίνει στη γειτονιά, στο σχολείο, στην πόλη, στη χώρα, στον κόσμο ολόκληρο.

Αυτό δείχνει ότι η παιδεία είναι μια διεργασία στην οποία παίρνουμε όλοι μας μέρος, μικροί και μεγάλοι, πότε ως διδασκόμενοι και πότε ως διδάσκοντες. Επομένως, για να έχουμε μια σωστή παιδεία, θα πρέπει και να την επιζητούμε και να είμαστε ειλικρινά αφοσιωμένοι σ’αυτήν. Και να θυμόμαστε πάντα, ότι στην παιδεία εκείνο που μετράει είναι το παράδειγμα και όχι τα λόγια του διδάσκοντος.

Δεν πρέπει να ταυτίζουμε την παιδεία μόνο με το σχολείο, ή μόνο με την οικογένεια. Είναι βέβαιον ότι αυτά τα δύο είναι σημαντικότατα. Αλλά τίποτα δεν είναι σημαντικότερο από τη συνολική κοινωνική περιρρέουσα ατμόσφαιρα. Μη γελιόμαστε, μια σάπια κοινωνία θα βγάλει σάπιους ανθρώπους, όσο καλά και αν είναι τα σχολεία της (που δε μπορεί να είναι γιατί θα σαπίσουν και αυτά, αφού ζουν σε μια σάπια κοινωνία). Βέβαια, για να είμαστε δίκαιοι πρέπει να παραδεχθούμε ότι το καλό σχολείο και η καλή οικογένεια βοηθάνε πολύ στην ανατροφή ενός νέου. Αλλά το γνωρίζουμε όλοι μας ότι λίγα, ίσως και ελάχιστα από τα καλά που έμαθε ο νέος στο σπίτι ή στο σχολείο θα μπορέσει να τα διατηρήσει όταν μεγαλώσει, αν ζει μέσα σε μια ανήθικη και άδικη κοινωνία.

Δεν πρέπει να συγχέουμε την εξειδίκευση με τη μόρφωση, όπως αντίστοιχα δεν πρέπει να συγχέουμε την εκπαίδευση με την παιδεία. Η εξειδίκευση σε μαθαίνει π.χ. πως να επισκευάζεις τη μηχανή του αυτοκινήτου, ενώ η παιδεία σου καθαρίζει τα τζάμια του αυτοκινήτου για να βλέπεις προς τα που πηγαίνεις (δηλ. να μπορείς να έχεις μια θέαση του όÎ
»Î¿Ï…). Και τα δύο είναι απαραίτητα, με τη σαφή διάκριση ότι η εξειδίκευση είναι για το ζην, ενώ η παιδεία είναι για το ευ ζην.

Πρέπει να παραδεχθούμε, και αυτό είναι εξαιρετικά σημαντικό, ότι ουσιαστικά, η παιδεία αρχίζει και τελειώνει στον εαυτό μας. Τούτη η παρατήρηση είναι ο θεμέλιος λίθος της παιδείας. Καθένας πρέπει να ψάξει βαθιά τον εαυτό του και να φροντίσει για την πνευματική και ηθική του ανάπτυξη. Και προπαντός να φροντίσει να γίνει ο ίδιος το παράδειγμα προς μίμηση, να γίνει ο ίδιος ο δάσκαλος που θα διδάξει τους άλλους με λόγια, με έργα και με συνέπεια, τη φροντίδα και την αγάπη για το κόσμο γύρω μας.

Η αξία της προσωπικής μας καλλιέργειας αναδεικνύεται εύστοχα στα πιο κάτω λόγια που είναι γραμμένα στον τάφο ενός αγγλικανού αρχιεπισκόπου, σ’ έναν καθεδρικό ναό της Αγγλίας:

«Όταν ήμουν νέος η φαντασία μου ήταν απεριόριστη. Ονειρευόμουν να αλλάξω τον κόσμο. Όταν γέρασα και ωρίμασα, ανακάλυψα ότι ο κόσμος δεν επρόκειτο να αλλάξει. Τότε περιόρισα κάπως τις φιλοδοξίες μου και αποφάσισα απλούστατα να αλλάξω τη χώρα μου. Και η χώρα μου όμως μου φάνηκε αμετάβλητη. Στη δύση της ζωής μου, σε μια τελευταία απελπισμένη προσπάθεια, ήθελα να αλλάξω την οικογένειά μου, που όμως δεν ενδιαφέρθηκε καθόλου λέγοντας ότι εγώ διέπραττα τα ίδια λάθη. Τελικά ανακάλυψα πια στο κατώφλι του θανάτου ότι, αν είχα ξεκινήσει διορθώνοντας τα λάθη μου και αλλάζοντας τον εαυτό μου, το παράδειγμά μου θα μπορούσε να αλλάξει την οικογένειά μου. Το παράδειγμα της οικογένειάς μου θα είχε ίσως επηρεάσει τη γειτονιά, και μ’ αυτόν τον τρόποι θα είχα καταφέρει να βελτιώσω τη συνοικία μου, την πόλη μου, τη χώρα μου και – ποιος ξέρει; – ν’ αλλάξω τον κόσμο».

Η ΑΠΟΣΤΟΛΗ ΤΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

Η αποστολή μιας σωστής παιδείας, ενός σύγχρονου εκπαιδευτικού ιδεώδους, πρέπει να είναι μια κοινωνία ανθρωποκεντρική, με υψηλά πνευματικά και ηθικά ιδανικά. Τα ιδανικά αυτά θα είναι ο ιστός που θα κρατάει τους ανθρώπους μαζί, όχι μόνο σε μια περιορισμένη μικρή κοινωνία, αλλά σ’ ολόκληρη την οικουμένη. Μόνο τα πνευματικά και ηθικά ιδανικά, μόνο οι πανανθρώπινες αξίες μπορούν να φέρουν τους λαούς κοντά, για να συνεργαστούν και να φτιάξουν έναν καλύτερο κόσμο. Όμως και άλλα πολύ σημαντικά θέματα πρέπει να είναι στόχοι της παιδείας, όπως ο πολιτισμός, οι ανθρώπινες σχέσεις, η ορθή σωματική και ψυχική ανάπτυξη των νέων, η σωστή οικογένεια, η αναβάθμιση της ποιότητας ζωής κ.ο.κ. (τα οποία δυστυχώς παρουσιάζουν κάθε μέρα και μεγαλύτερο έλλειμμα). Όλα αυτά, μόνο με μια σωστή παιδεία μπορεί να επιτευχθούν.

Η αποστολή της παιδείας είναι πρωταρχική για κάθε κοινωνία. Γι’αυτό, κάθε προσφορά, κάθε στήριγμα, κάθε θυσία για την παιδεία είναι μια επένδυση ανυπολόγιστης αξίας. Εξάλλου, κάθε τι που προσφέρει η κοινωνία για την παιδεία, θα το εισπράξει στο πολλαπλάσιο στο μέλλον.

Το γνωρίζουμε όλοι μας ότι τα ΜΜΕ ασκούν ευρύτατη επιρροή, που αν χρησιμοποιηθεί σωστά μπορεί να είναι ο παγκόσμιος καταλύτης για να χτίσουμε μια σωστή παιδεία με οράματα και ιδανικά, μια σωστή παιδεία που θα φτιάχνει ελεύθερους ανθρώπους. Αν το πράξουμε αυτό, η ανθρωπότητα ολόκληρη θ’ αλλάξει. Ένας νέος άνεμος θα φυσήξει τότε σ’ όλη τη Γη και θα την καθαρίσει απ’ όλα τα πνευματικά απορρίμματα. Και τότε, ένας Ήλιος θα φωτίζει ολόκληρη την οικουμένη. Θα είναι ο Ήλιος της γνώσης, της αλήθειας, της ανθρωπιάς, της αλληλεγγύης των λαών, της προκοπής, της ευημερίας, της αξιοπρέπειας, των πανανθρώπινων αξιών.

Είναι φανερό ότι θα χρειαστεί μεγάλη προσπάθεια για να φτιάξουμε μια παιδεία που θα πλάθει ελεύθερους ανθρώπους. Η προσπάθεια αυτή πρέπει να γίνει υπόθεση του κάθε ατόμου, αλλά και της κοινωνίας και της πολιτείας. Πρέπει να βάλουμε ένα τέρμα σ’ αυτόν το φοβερό ακρωτηριασμό που κάνουμε στη σκέψη και τη ψυχή των ανθρώπων, θυσία στο βωμό του κέρδους και της προβολής. Είναι όντως φοβερό να βλέπει κανένας ακρωτηριασμένους ανθρώπους (στα χέρια ή στα πόδια), αλλά δεν υπάρχει χειρότερο και αποκρουστικότερο πράγμα από το να διαπιστώνει ακρωτηριασμένους ανθρώπους στο νου και την ψυχή.

Είναι κοινή η διαπίστωση ότι οι άνθρωποι γεννιούνται αμαθείς, αλλά όχι ηλίθιοι. Γίνονται ηλίθιοι δια της αγωγής στο σχολείο και στην κοινωνία. Γι’ αυτό πρέπει να τονίσουμε τα εξής: Η παιδεία μας πρέπει να είναι γνώση και όχι απόγνωση. Ο φόβος και η αμάθεια αποτελούν το λίπασμα για την καλλιέργεια και την ανάπτυξη των ανθρώπινων παθών και ελαττωμάτων. Ό,τι καλό υπάρχει, το έχει ο καθένας μέσα του. Τίποτα από τα εξαιρετ
ικά γνωρίσματα του ανθρώπου δεν είναι εξωτερικό. Και σε τελική ανάλυση, πρέπει να ξέρουμε ότι «αν δε γίνουμε αετοί, θα μας φάνε τα όρνεα».

«Λαός ενωμένος, ποτέ νικημένος». Ακόμα πιο σωστό είναι το «λαός μορφωμένος, ποτέ νικημένος». Αλλά ακόμα πιο σωστό και πιο δυνατό είναι το «λαός μορφωμένος και ενωμένος, ποτέ νικημένος».

Ως εκ περισσού αναφέρουμε ότι για να μπορέσουμε να φτιάξουμε ανθρώπους μ’ ελεύθερη σκέψη πρέπει η παιδεία να έχει πολλούς συμμάχους. Ένας πρωτεύον σύμμαχος είναι η πολιτική βούληση. Με αυτήν, οι ελπίδες μας για μια κοινωνία ελεύθερα στοχαζόμενων πολιτών μπορεί να είναι βάσιμες. Χωρίς αυτήν, οι ελπίδες μας καταλήγουν να εμφανίζονται σχεδόν αβάσιμες.

Από εδώ και εμπρός, όσο ποτέ στο παρελθόν, χρειαζόμαστε φως για να βρούμε το δρόμο. Αλλά αυτό δεν μπορεί να είναι μια ατομική μόνο υπόθεση. Ο άνθρωπος έχει την ανάγκη του συνανθρώπου του για ν’ αναχαιτίσει το κακό. Χρειαζόμαστε ο ένας τον άλλον, όσο ποτέ, για ν’ αντέξουμε τις δυσκολίες και να δρομολογήσουμε ανθρώπινες λύσεις στα δύσκολα και πολλές φορές απάνθρωπα προβλήματα που περισφίγγουν την ανθρωπότητα. Μόνο όλοι μαζί μπορούμε ν’ αναχαιτίσουμε τη σταδιακή υποβάθμιση της ανθρωπιάς που συντελείται μέσα μας και γύρω μας. Όλα τούτα μπορεί να μας τα εμπεδώσει μια σωστή και φωτισμένη παιδεία. Μια παιδεία που θα βρει τρόπους ν’ αμβλύνει τα εθνικά πάθη και μίση, να άρει την κοινωνική αλλοτρίωση και τον εφησυχασμό και να διδάσκει όλους τους λαούς της Γης την ιδέα ότι πέρα από τα εθνικά σύνορα υπάρχουν γενικότερες έννοιες και αξίες που μπορούν να φέρουν τους λαούς κοντά, σε ειρηνική συνύπαρξη και συνεργασία για το καλό όλων μας.

Η ΠΑΙΔΕΙΑ ΣΤΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΙΔΡΥΜΑΤΑ

Είναι κοινή διαπίστωση ότι η ανθρωπότητα περνάει σήμερα βαθιά κρίση, που για πολλούς, ποτέ άλλοτε δεν υπήρξε τόσο βαθιά και εκτεταμένη. Μια κρίση που οφείλεται σε πολλούς και σε πολλά. Μια κρίση, εξαιτίας της οποίας οι πιο απαισιόδοξοι, εδώ και χρόνια, εκφράζουν την άποψη ότι ήρθε το τέλος των ιδεολογιών. Να ποια είναι η γνώμη του Γερμανού φιλόσοφου Μάρτιν Μπούμπερ (Martin Buber) για το σημερινό άνθρωπο: «Όσο φανταζόμαστε ότι αυτός ο άρρωστος άνθρωπος είναι ο άνθρωπος, ο άνθρωπος ο κανονικός, ο άνθρωπος γενικώς, δεν θα μπορέσουμε να του προσφέρουμε καμία θεραπεία».

Αν υιοθετήσουμε την άποψη του Μάρτιν Μπούμπερ, σημαίνει ότι σε όλους τους χώρους της ανθρώπινης δραστηριότητας, στην πολιτική, στη δημόσια διοίκηση, στη δικαιοσύνη, στον κλήρο, στην παιδεία, στην υγεία, κ.λ.π., ονομάζουμε «κανονικούς» ανθρώπους, τους «άρρωστους» ανθρώπους. Αυτή η διαπίστωση είναι ανατριχιαστική. Προσωπικά τη θεωρώ υπερβολική. Όμως, πιστεύω ότι αποκαλύπτει με κατηγορηματικό τρόπο την κρίση της σημερινής κοινωνίας.

Αν τη διαπίστωση του Μπούμπερ τη συνδέσουμε με την παιδεία (που είναι και το θέμα μας), τότε μπαίνουν μια σειρά από ερωτήματα, και κυρίως αυτά που έχουν σχέση με τους δασκάλους κάθε βαθμίδας. Είναι οι δάσκαλοι ικανοί ν’ ανταποκρίνονται με επάρκεια στα καθήκοντά τους; Ειδικά για τους Πανεπιστημιακούς δασκάλους, που είναι στο τιμόνι της Ανώτερης Εκπαίδευσης, αλλά και της εν γένει εκπαίδευσης και παιδείας στη χώρα μας, μπορούμε να είμαστε σίγουροι ότι κυβερνάνε καλά το πολύ σημαντικό καράβι, που το λέμε παιδεία; Αν όχι, αλίμονό μας. Γιατί στο καράβι αυτό έχουμε βάλει ό,τι καλύτερο έχει η κοινωνία μας: Τα παιδιά μας, τους νέους μας, τις ελπίδες μας για ένα καλύτερο αύριο (εικόνα 11.2). Το ερώτημα αυτό είναι κρίσιμης σημασίας, όσο πιο κρίσιμης γίνεται. Οι απαντήσεις μου στα ερωτήματα αυτά βασίζονται στις εμπειρίες που απέκτησα τα τελευταία 30 χρόνια πάνω στα θέματα της παιδείας, όπου τα 5 πρώτα χρόνια ήμουν ωρομίσθιος καθηγητής σε ΤΕΙ και τα τελευταία 25 χρόνια καθηγητής σε ΑΕΙ.

Η κατάσταση σήμερα στα εκπαιδευτικά ιδρύματα στη χώρα μας, αλλά και σ’ όλο τον πλανήτη, είναι ότι μεταξύ της εκπαίδευσης (της εξειδίκευσης) και της παιδείας (της αγωγής ψυχής), η υπεροχή της εκπαίδευσης είναι σαρωτική. Η αγωγή ψυχής έχει συρρικνωθεί, έχει αποστεωθεί, έχει σε πολλές περιπτώσεις μηδενισθεί. Έχει υποχωρήσει μπροστά στην επαγγελματική κατάρτιση, που οδηγεί στην επαγγελματική επιτυχία και στην οικονομική ευμάρεια. Έτσι, οι απόφοιτοι Γυμνασίων, Λυκείων, ΤΕΙ και ΑΕΙ είναι νέοι με γνώσεις αλλά χωρίς αγωγή ψυχής. Έχουν εξειδίκευση αλλά δεν έχουν την θέαση του όλου.

Όπως έχουμε τονίσει και αλλού, ένας άνθρωπος μπορεί να γνωρίζει πολύ καλά πως να επισκευάζει το αυτοκίνητό του (γνώση εξειδίκευσης). Το τζάμι του αÏ
…τοκινήτου μπορεί να είναι καθαρό ή μπορεί να είναι βρώμικο. Με το τζάμι καθαρό, δηλ. με την αγωγή ψυχής, θα μπορεί να οδηγεί «βλέποντας» που πηγαίνει. Έτσι, θα οδηγεί (θα ζει) μια ζωή με ασφάλεια και ευχαρίστηση. Με το τζάμι βρώμικο, δηλ. χωρίς αγωγή ψυχής, δε θα «βλέπει» που πηγαίνει. Έτσι, θα οδηγεί (θα ζει) μια ζωή επικίνδυνη και ανήθικη.

Πρέπει να τονίσουμε, με όλους τους δυνατούς τρόπους, ότι πρωταρχικός στόχος των εκπαιδευτικών ιδρυμάτων είναι η αγωγή ψυχής των νέων μας και μετά έρχεται η διδασκαλία των μαθημάτων. Ειδικά σήμερα, αυτό πρέπει να τηρείται απαρέγκλιτα και σε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης, γιατί οι κοινωνίες δεν πάσχουν από έλλειψη επιστημόνων, αλλά από έλλειψη ανθρώπων. Επιπλέον, για ν’ αντιμετωπίσουμε τις μεγάλες απειλές της ανθρωπότητας, θα χρειαστούμε κυρίως ανθρώπους και πολύ λιγότερο επιστήμονες. Επομένως, και γι’ αυτόν τον επιπλέον λόγο, ο συνολικός στόχος των εκπαιδευτικών ιδρυμάτων πρέπει να εστιάζεται στο να βγάζει πρωτίστως καλούς ανθρώπους και δευτερεύοντος καλούς επιστήμονες. Αν τα εκπαιδευτικά ιδρύματα βγάζουν μόνο καλούς επιστήμονες, τότε έχουν αποτύχει στην αποστολή τους.

Σε πρόσφατη επίσκεψή του στην χώρα μας, ο Ελβετός Werner Arber, Νόμπελ ιατρικής, τόνισε ιδιαίτερα το εξής: «Απαιτείται να υπάρχουν άνθρωποι που δεν είναι μόνο επιστήμονες, που δεν είναι μόνο φιλόσοφοι, αλλά που είναι και τα δύο, για ν’ ασχοληθούν με τις επιπτώσεις των εφαρμογών της επιστήμης και να πληροφορήσουν κατάλληλα την κοινή γνώμη». Η παρατήρηση αυτή έχει πολλούς αποδέκτες, ιδιαίτερα τους δασκάλους της δευτεροβάθμιας και προπαντός της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης.

Υποστηρίζουμε με πάθος ότι η παιδεία δεν έχει νόημα όταν περιορίζεται στην τυπική μορφή πληροφόρησης, όπως συνήθως συμβαίνει σήμερα. Αυτό οδηγεί στην παθητικότητα και, το χειρότερο, στην υπακοή. Η παιδεία πρέπει να αναπτύσσει την κριτική σκέψη, να διαμορφώνει την ελεύθερη γνώμη και κατά συνέπεια να φτιάχνει αυτόνομες προσωπικότητες.

Η αντίληψη της σωστής εκπαίδευσης έχει διατυπωθεί από την εποχή του Διαφωτισμού με την εξής απλή παρομοίωση: Εκπαίδευση δεν πρέπει να θεωρείται η προσπάθεια να γεμίζεις ένα δοχείο με νερό, αλλά η προσπάθεια να ποτίζεις ένα λουλούδι, βοηθώντας το έτσι ν’ αναπτυχθεί με το δικό του τρόπο.

Την πιο πάνω άποψη για την ουσία της εκπαίδευσης στήριξαν και στηρίζουν πολλοί διανοούμενοι. Αλλά η σημερινή εκπαίδευση έχει πάρει μια ταξική μορφή. Σε όλους εφαρμόζεται μια εκπαίδευση σχεδιασμένη για υπακοή, ενώ στους ελάχιστους πλούσιους και δυνατούς, στις ελίτ, προσφέρεται η δημιουργική σκέψη. Και αυτό γιατί οι τελευταίοι πρέπει να έχουν την αναγκαία προπαίδεια για να διοικούν, να ελέγχουν και να καθυποτάσσουν τους φτωχούς, αυξάνοντας τα κέρδη των εταιριών τους. Για παράδειγμα, αυτή η ταξική διαφορά στην εκπαίδευση συμβαίνει (σ’ έναν βαθμό, έμμεσα και σιωπηλά), στην τάξη των ελίτ, στις Η.Π.Α. Στη χώρα μας έχω τη γνώμη ότι εφαρμόζεται η παιδεία της υποτέλειας φανερά και απροκάλυπτα.

Δε θα ήταν υπερβολή να πούμε ότι οι δάσκαλοι κάθε βαθμίδας είναι η ραχοκοκκαλιά της κοινωνίας. Σ’ αυτούς στηρίζεται κάθε λαός για καθοδήγηση, για μια δίκαιη και καλύτερη ζωή. Γι’αυτό πρέπει να είναι τα μεγάλα πρότυπα για τα παιδιά μας, υπερασπιζόμενοι μέχρις εσχάτων τις πανανθρώπινες αξίες. Γιατί το ξέρουμε όλοι μας ότι δε «χάλασε» ο κόσμος αν ο δάσκαλος διδάξει λίγο παραπάνω ή λίγο παρακάτω τριγωνομετρία, αλλά θα «χαλάσει» κυριολεκτικά ο κόσμος αν ο δάσκαλος είναι ανήθικος και διεφθαρμένος.

Οι κοινωνίες και οι λαοί περιμένουν (και με το δίκιο τους) πολλά από τους δασκάλους. Σ’ αυτούς, εναποθέτουν τις ελπίδες τους για την ηθική και πνευματική ανύψωση των νέων και της κοινωνίας ολόκληρης. Δάσκαλοι που είναι ανήμποροι να στηρίξουν τους συνανθρώπους τους, σε μια προσπάθεια για έναν καλύτερο κόσμο, δεν είναι άξιοι του μισθού τους.

Ένα μεγάλο ποσοστό εκπαιδευτικών εργάζονται ευσυνείδητα, υπηρετώντας το λειτούργημά τους, υπηρετώντας πρόθυμα και με αφοσίωση το μεγάλο πανανθρώπινο στόχο, που είναι η ανύψωση του ανθρώπου. Μέσα σ’ αυτούς τους ευσυνείδητους εκπαιδευτικούς υπάρχουν και οι φωτεινές εξαιρέσεις, όπου η αφοσίωση και η αγάπη τους για μια φωτισμένη παιδεία με πανανθρώπινες αξίες και ιδανικά φθάνει σε Ιμαλάια ύψη. Υπάρχει όμως και ένα μεγάλο ποσοστό που υστερεί και είναι ανήμπορο για να σηκώσει το βάρος του λειτουργήματος, με αποτέλεσμα να οδηγεί την παιδεία μας στο μαρασμό και στην υποβάθμιση.

Διαπιστώνουμε καθημερινά, ότι σιγÎ
¬-σιγά ο εκπαιδευτικός κάθε βαθμίδας απαξιώνεται. Έχω τη γνώμη ότι δάσκαλοι, με αδιαμφισβήτητο ήθος και με βαθιές γνώσεις, θα έπρεπε να ήταν μεταξύ των περισσότερο προβεβλημένων πολιτών μιας χώρας από τα ΜΜΕ. Πρέπει να προβάλλονται η σύνεση, το ήθος και η σοφία τους, που όλα μαζί μπορούν να καθοδηγήσουν και να δημιουργήσουν άτομα με οικουμενικό όραμα ζωής. Αντ’ αυτού, στη χώρα μας, σπανιότατα θα δούμε δασκάλους να εμφανίζονται στην τηλεόραση, με τη μόνη ίσως εξαίρεση τους καθηγητές σεισμολογίας, που τα τελευταία 20 και πλέον χρόνια, σε κάθε μεγάλο σεισμό, κατακλύζουν τα κανάλια, συχνά μάλιστα χωρίς επιτυχία.

Σ’ όλες τις χώρες του κόσμου οι πολύ αξιόλογοι δάσκαλοι είναι ολίγοι. Έχω την αίσθηση ότι το ίδιο συμβαίνει, λίγο ως πολύ, και σε κάθε μορφή κατεστημένου, όπως π.χ. στην πολιτική, στη δημόσια διοίκηση, στην αστυνομία, στην υγεία, στη δημοσιογραφία, στον κλήρο, κ.λ.π. όπου οι πραγματικά αξιόλογοι πολιτικοί, υπάλληλοι, αστυνομικοί, γιατροί, κληρικοί, κ.λ.π. είναι λίγοι. Σε όλους αυτούς τους τομείς, οι πολλοί έχουν παρασυρθεί από το συμφέρον, το χρήμα, τη μισαλλοδοξία και την προβολή, με αποτέλεσμα να ζημιώνουν αφάνταστα το χώρο και τα ιδανικά, τα οποία πληρώνονται να υπηρετούν. Οι ολίγοι, κόντρα στον χείμαρρο των πολλών, στέκονται όρθιοι και προσπαθούν να παραμένουν άνθρωποι, να στηρίζουν τις πανανθρώπινες αξίες και να είναι αφοσιωμένοι στο έργο τους.

Όπως και στους άλλους χώρους, έτσι και στα εκπαιδευτικά ιδρύματα, συμβαίνει μερικές φορές να υπάρχουν αρκετοί, που ζημιώνουν πολύ το χώρο που εργάζονται, με αποτέλεσμα η παιδεία να πεθαίνει. Αν δεν πεθαίνει, τότε σίγουρα έχει τουλάχιστον πάψει να ονειρεύεται. Επισημαίνουμε ότι η πλειονότητα των εκπαιδευτικών είναι φιλήσυχοι (και μερικές φορές ίσως και δειλοί) χαρακτήρες, που άγονται και φέρονται από διάφορους «αρχηγίσκους» (ιδιαίτερα στην τριτοβάθμια εκπαίδευση). Και μη θέλοντας να δημιουργήσουν τριβές, συντάσσονται με τις απόψεις τους, γεγονός που τους καθιστά συνυπεύθυνους για τις ασχήμιες που συμβαίνουν στα εκπαιδευτικά ιδρύματα. Αξιοποιώντας τη στήριξη των φιλήσυχων συναδέλφων τους, πολλές φορές, οι αρχηγίσκοι αυτοί, αδίστακτα και υποκριτικά καταστρατηγούν κάθε είδους αξία επιβάλλοντας την ιδιοτέλεια, τη δοσοληψία, τη σκοπιμότητα, τη διαπλοκή, την αναξιοκρατία, την οικογενειοκρατία, για να εξυπηρετήσουν τα προσωπικά τους συμφέροντα και τις προσωπικές τους μόνο βλέψεις.

Είναι πολλοί εκπαιδευτικοί που θεωρούν τη διδασκαλία ως πάρεργο, ως αγγαρεία, ενώ είναι συχνά τα κρούσματα, ιδιαίτερα στα ΤΕΙ και ΑΕΙ, όπου δημιουργούνται ομάδες (κλίκες) καθηγητών, που συσπειρώνονται και καταστρατηγούν την πραγματική και αληθινή δημοκρατία και αξιοκρατία, για ίδιον όφελος. Στα Γυμνάσια και τα Λύκεια έχουμε τις απαράδεκτες και παράνομες εξωσχολικές δραστηριότητες των καθηγητών (π.χ. τα κατ’ οίκον παράνομα φροντιστήρια), αλλά και τις αποτρόπαιες σεξουαλικές παρενοχλήσεις στους ίδιους τους μαθητές και μαθήτριές τους.

Τονίζουμε και πάλι ότι παιδεία είναι αγωγή ψυχής. Ο παιδαγωγός, για να προσφέρει στους νέους μας αγωγή ψυχής, πρέπει πρώτα να την έχει ο ίδιος. Δεν μπορείς να περιμένεις αγωγή ψυχής από κάποιον παιδαγωγό που είναι βουτηγμένος στην ιδιοτέλεια και στη διαπλοκή. Αυτός θα «διδάξει» (έμμεσα ή άμεσα) αυτό που βιώνει, δηλ. την ιδιοτέλεια και τη διαπλοκή. Δεν μπορείς να περιμένεις από κάποιον παιδαγωγό ν’ αποτελεί για τους νέους παράδειγμα προς μίμηση για τ’ ανθρώπινα ιδανικά, για τις πανανθρώπινες αξίες, για έναν κόσμο πιο δίκαιο και πιο ανθρώπινο, όταν ο ίδιος καταστρατηγεί και ποδοπατεί τα ιδανικά και τις αξίες, το δε όραμά του για έναν καλύτερο κόσμο φθάνει τόσο βαθιά όσο είναι η τσέπη του ή η κοινωνική προβολή του.

Τέτοιοι δάσκαλοι είναι οι πιο αισχροί υποκριτές της κοινωνίας μας γιατί σκοτώνουν κάθε όμορφο και ωραίο στους νέους μας, γιατί καλύπτουν τον Ήλιο της αλήθειας και του αγαθού, σκοτώνουν την ίδια τη ψυχή. Και αυτή η ταλαίπωρη ψυχή, αποκαμωμένη από τους ίδιους τους δασκάλους της, γίνεται εύκολη βορά σε κάθε ανήθικο επιβολέα, με αποτέλεσμα να καταδικάζουν οι ίδιοι οι παιδαγωγοί την αυριανή κοινωνία σε μαρασμό, υποτέλεια και εξαθλίωση.

Για την παιδεία και την αρετή ο Αριστοτέλης μας λέει: «Εις ζωήν αγαθήν η παιδεία και η αρετή άγουσι», ενώ ο ποιητής μας Βιζυηνός συγκρίνει τα πλούτη, τη δόξα και τις τιμές με την αρετή στους πιο κάτω στίχους του:

Όποιος αποκτά δω πέρα

πλούτη, δόξα και τιμή,

αποθνήσκει μίαν ημέρα

και τα χάνει στην
στιγμή.

Όποιος όμως κοπιάσει

κι αποκτά την αρετή

και το χωμ’ αν τον σκεπάσει.

πάλι κτήμα του ειν’ αυτή.

Οι αξιόλογοι δάσκαλοι κάθε εκπαιδευτικής βαθμίδας προσπαθούν να περισώσουν ό,τι μπορούν: Την αξιοκρατία, το ήθος, την αφοσίωση στη διδασκαλία. Είναι αυτοί που κρατούν τα εκπαιδευτικά ιδρύματα στη ζωή, αν και είναι πολλές φορές παραγκωνισμένοι και κυνηγημένοι. Παρά ταύτα, παραμένουν ακλόνητοι στη βαθιά τους πίστη ότι ο δάσκαλος είναι η μεγάλη ελπίδα για την ανύψωση του ανθρώπου και προσπαθούν, με νύχια και με δόντια, να κρατάνε το λάβαρο της ανθρωπιάς, του ήθους και της εντιμότητας ψηλά, πολύ ψηλά, έτσι ώστε να είναι ορατό απ’ όλους τους μαθητές ή φοιτητές τους, και έτσι ν’ αποτελούν πρότυπο, τόσο για τους νέους μας, όσο και για ολόκληρη την κοινωνία. Έχουν για στήριγμά τους στη μάχη τα λόγια του Φιλοκτήτη στην τραγωδία του Σοφοκλή, που λέει ότι «προτιμώ ν’ αποτυγχάνω κάνοντας το καλό, παρά με το κακό να έχω τη νίκη».

Υπάρχουν και οι σπάνιες περιπτώσεις: Όταν κάποιος δάσκαλος διαμαρτυρηθεί ή καταγγείλει κάποια ανήθικη συμπεριφορά. Τότε ο πόλεμος γίνεται ανελέητος. Τρομοκρατείται, λοιδορείται και απομονώνεται ως αντιπαθής και ανεπιθύμητος. Σε μερικές δε περιπτώσεις, προκειμένου να τον αποθαρρύνουν, φθάνουν ακόμα και στο σημείο να τον λασπολογούν και να τον συκοφαντούν (εξάλλου για μερικούς η λασπολογία και η συκοφαντία είναι πολύ εύκολα πράγματα). Με αυτήν την πανάθλια τακτική, επιτυγχάνεται η σιωπή σχεδόν όλων, οπότε το σκοτάδι γίνεται πιο παχύ και καλύπτει και τις πιο μεγάλες βρωμιές.

Εδώ ταιριάζουν τα λόγια του μεγάλου μας ποιητή Οδυσσέα Ελύτη: «Μέσα στη θλίψη της απέραντης μετριότητας που μας πνίγει από παντού παρηγοριέμαι ότι κάπου, κάποιοι πεισματάρηδες αγωνίζονται να εξουδετερώσουν τη φθορά».

Από μικρός είχα μεγάλη αγάπη, θαυμασμό και δέος για το Χριστό. Ένα από τα πράγματα που με είχαν εντυπωσιάσει ήταν η ψυχραιμία του, ακόμα και όταν τον βασάνιζαν οι Ρωμαίοι στρατιώτες, όταν τον περιγελούσαν και προπαντός όταν ήταν καρφωμένος πάνω στο σταυρό. Παρά το φρικτό μαρτύριο, αυτός ήταν ήρεμος και καλός. Μόνο μια φορά στη ζωή του έχασε τη ψυχραιμία του. Όταν επισκέφτηκε το ναό του Σολομώντα και βρήκε τους εμπόρους να τον έχουν κατακλείσει με τα εμπορεύματά τους. Τότε, εξαγριωμένος, άρπαξε ένα μαστίγιο και χτυπώντας τους, τους έδιωξε από το ναό λέγοντας: «Γέγραπται, ο οίκος μου οίκος προσευχής κληθήσεται, υμείς δε αυτόν εποιήσατε σπήλαιον ληστών» (κατά Ματθαίον, Μάρκον και Λουκάν Ευαγγέλια) ή «μη ποιείτε τον οίκο του πατρός μου οίκον εμπορίου» (κατά Ιωάννην Ευαγγέλιον). Το γεγονός αυτό απεικονίζεται στην εικόνα 11.3.

Τηρουμένων των αναλογιών, το κάθε εκπαιδευτικό ίδρυμα και ιδιαίτερα το Πανεπιστήμιο είναι ο οίκος του πνεύματος, της ελεύθερης σκέψης και των πανανθρώπινων αξιών. Αλίμονο αν κάποιοι δάσκαλοι το έχουν καταντήσει «σπήλαιον ληστών» ή «οίκον εμπορίου». Πρέπει, για το καλό της ανθρωπότητας, αν δεν θέλουν να αποχωρήσουν οικειοθελώς, να «εκδιωχθούν με μαστίγιο».

Στο σημερινό Σχολείο, όπου κυριαρχεί σ’ ένα σημαντικό βαθμό η αδιαφορία, αντιπαρατίθεται ένα άλλο παράλληλο, αλλά αυθεντικό Σχολείο. Είναι το Σχολείο του μέλλοντος, όπου κυριαρχεί το χρέος και το πάθος για τη διαμόρφωση μιας κοινωνίας με ιδανικά και αξίες, για μια κοινωνία πιο δίκαιη και πιο ανθρώπινη.

Η πρόκληση στην παιδεία μας, είναι το σημερινό Σχολείο ν’ αναβαθμιστεί στο επίπεδο του αυθεντικού Σχολείου. Η ίδια πρόκληση ισχύει για κάθε μορφή κατεστημένου, όπου οι ολίγοι αναβαθμίζουν, ενώ οι πολλοί υποβαθμίζουν. Οι λίγοι «ράβουν», ενώ οι πολλοί «ξηλώνουν». Συνολικά, η πρόκληση για τη χώρα μας, αλλά και για ολόκληρη την ανθρωπότητα, είναι πώς η κυριαρχούσα αρρωστημένη περιρρέουσα ατμόσφαιρα των πολλών σε κάθε ανθρώπινη δραστηριότητα, θ’ αναβαθμιστεί στο υγιές ηθικό επίπεδο των ολίγων.

Για να γίνουν όλα αυτά, πρέπει πρώτα και πάνω απ’ όλα ν’ αποκατασταθεί η πραγματική δημοκρατική ζωή στα εκπαιδευτικά ιδρύματα και ιδιαίτερα στα ΤΕΙ και ΑΕΙ. Πρέπει ν’ αναπτυχθεί ο προοδευτικός λόγος. Πρέπει διδάσκοντες και διδασκόμενοι να κάνουν το χρέος τους. Να γίνουν άνθρωποι όχι μόνο των λόγων αλλά κυρίως των έργων. Αν χρειαστεί (και είναι βέβαιον ότι χρειάζεται), πρέπει να υπερβούν τον εαυτό τους για να φτιάξουνε όλοι μαζί ένα Σχολείο που θα καλλιεργεί τις πανανθρώπινες αξίες και θ’ αναδείχνει ελεύθερους (και όχι αχυρένιους) ανθρώπους. Αλλά και η πολιτεία, τόσο στη χώρα μας, όσο και σε κάθε Î
³Ï‰Î½Î¹Î¬ της Γης, πρέπει ν’ αντιληφθεί ότι σημαντικότερη επένδυση από την παιδεία δεν υπάρχει και είναι ανάγκη να της προσφέρει κάθε επιβεβλημένη στήριξη και αρωγή.

Μια άλλη ατράνταχτη απόδειξη της καθίζησης της παιδείας στη χώρα μας, αλλά και σε όλο τον κόσμο, είναι η σχεδόν ανύπαρκτη παρουσία της διανόησης στα γενόμενα, σε τοπικό και πλανητικό επίπεδο. Ιδιαίτερα δε σε όλη την περίοδο που επακολούθησε την τρομοκρατική επίθεση στις Η.Π.Α. και μέχρι σήμερα, η διανόηση ήταν και παραμένει κυριολεκτικά απούσα.

Η ανθρωπότητα, μπροστά στους μεγάλους κινδύνους που αντιμετωπίζει, μπροστά στην πιθανή αυτοκαταστροφή της, περιμένει εναγωνίως να ακούσει τις απόψεις της διανόησης. Καλούμε τους διανοούμενους (απανταχού της Γης) να πάρουν θέση, να προτείνουν ιδέες για να αποτραπεί το κακό και να δρομολογήσουμε μια ζωή πιο δίκαιη και πιο ανθρώπινη για όλους μας. Αν δεν σταματήσουν να σιωπούν, τότε έχω τη γνώμη ότι η στάση τους θα αξιολογηθεί ως ένα έγκλημα κατά της ανθρωπότητας, γιατί, όπως έχουμε τονίσει και αλλού, από το διανοούμενο η ανθρωπότητα περιμένει πολλά, μα πάρα πολλά, στις δύσκολες ώρες, στις ώρες της κρίσης.

Οι κακοί δάσκαλοι κάθε βαθμίδας κάνουν τεράστιο κακό. Θα έλεγα ότι ποτέ τόσοι λίγοι άνθρωποι δεν έκαναν και δεν κάνουν τόσο μεγάλο κακό σε τόσους πολλούς (σ’ ολόκληρη την ανθρωπότητα).

Ειδικά για το Πανεπιστήμιο, πρέπει, μεταξύ των άλλων ρόλων του, να είναι και χώρος όπου η κοινωνία αναστοχάζεται τον εαυτό της. Και για να μπορέσει να γίνει αυτό με επιτυχία, το Πανεπιστήμιο πρέπει να βρίσκεται στο επίπεδο που του αρμόζει.

Η ταπεινή μου άποψη για τους δασκάλους, αλλά και για κάθε συνάνθρωπό μου, συνοψίζεται στο εξής: Ο καθένας μας αξίζει, αφενός μεν όσο αξίζουν εκείνα για τα οποία φροντίζει, αγωνίζεται και αγαπά, αφετέρου δε όσο αξίζει ο τρόπος (ηθικός ή ανήθικος) που τα επιτυγχάνει. Σ’ αυτά ταιριάζει να προσθέσομε την άποψη του Ηράκλειτου ότι «ο χαρακτήρας του ανθρώπου είναι η μοίρα του».
Στον μακρύ κατάλογο των αιτίων της υποβάθμισης της πραγματικής παιδείας στη χώρα μας την πρώτη θέση κατέχει η πολιτεία. Όπως ήδη έχουμε τονίσει και αλλού, είναι γνωστές οι μεγάλες αδυναμίες, τα λάθη και η υποκρισία των εκάστοτε υπευθύνων, αλλά και ο οικονομικός στραγγαλισμός της παιδείας μας από την πολιτεία. Και το χειρότερο είναι ότι για πολλά σοβαρά θέματα της παιδείας (προγράμματα σπουδών, πανελλήνιες εξετάσεις, ανωτατοποίηση των ΤΕΙ, κ.λ.π.) οι εκάστοτε υπουργοί ενδιαφέρονται πρωτίστως για την «πολιτική» και δευτερευόντως για την παιδεία. Το γεγονός αυτό αποσυντονίζει και υποβαθμίζει την παιδεία μας ανεπανόρθωτα για δεκαετίες ολόκληρες. Μη γελιόμαστε, ουσιαστική παιδεία χωρίς τη σοβαρή και υπεύθυνη συνδρομή της πολιτείας είναι ανέφικτη.

Δεν ανέφερα όλα τα πιο πάνω (ένα άχαρο και οδυνηρό για μένα έργο) για να φανώ σκληρός προς την πολιτεία και προς τους εκπαιδευτικούς ή για να βγάλω τα άπλυτα των εκπαιδευτικών ιδρυμάτων στη φόρα. Η αναφορά μου αυτή, γενικεύεται, όπως προανέφερα, για κάθε μορφή κατεστημένου και σε κάθε χώρα του πλανήτη και βρίσκεται μέσα στο πλαίσιο των στόχων του βιβλίου: Να τα πούμε όλα για όλους, να πούμε όλη την αλήθεια, να πούμε τα πράγματα με τ’ όνομά τους, με στόχο να τα διορθώσουμε και να φτιάξουμε έναν καλύτερο κόσμο, με πρωτεργάτες και σημαιοφόρους τους δασκάλους κάθε βαθμίδας εκπαίδευσης, που ζουν και διδάσκουν σε κάθε γωνιά της Γης, αλλά και τους καταξιωμένους κοινωνικά πολίτες που ενεργοποιούνται για το καλό της ανθρωπότητας και του πλανήτη.

Πηγή: Παρασκευά Παρασκευόπουλου ‘ΦΙΛΟΚΟΣΜΙΑ’